Более четырёх столетий живет в древнем городе предание о Черной даме (легенда о Черной Панне). Вот что рассказывают о ней в Несвиже.

...В середине XVI столетия владельцем города был могучий и славный Николай Радзивилл по прозвищу Чёрный. В литературе он показан как способный дипломат, образованный государственный деятель, очень влиятельный в Великом княжестве Литовском, исполняя обязанности великого канцлера. В 1547 году Николай Чёрный добился для себя и братьев титула князя, но не успокоился на этом. Он мечтал вывести княжество из-под власти польской короны и стать самому независимым королём в Великом княжестве Литовском. Чтобы осуществить мечту, Радзивилл использовал и новое течение религии - протестантизм. Сам князь принял учение Кальвина и пригласил в Несвиж многочисленных реформаторов.

На северо-востоке от Несвижа в живописном уголке Несвижского парка разместилась возвышенность, которой дали название Поповая горка. Это высокий, покрытый лесом холм у истоков реки Уши.

С названием возвышенности связаны события, которые происходили тут в середине ХVI столетия, когда начались гонения на протестантов. Предания говорят, что на возвышенности когда-то была часовня, в которой поместили на пять дней без воды и пищи несколько десятков пойманных протестантов.

Увагу ўсіх, хто едзе ў горад па старой дарозе Гарадзея-Нясвіж, прыцягвае незвычайны помнік прыроды: дуб і сасна стаяць абняўшыся, ях закаханыя на ўсё жыццё. Вакол помніка - агароджа і надпіс: "Аберагаецца дзяржавай". У нашы дні тут пабудавана арка з заручальнымі пярсцёнкамі. Сюды прыязджаюць маладыя ў дзень рэгістрацыі шлюбу, каб прысягнуць на каханне, і абяцаюць зберагаць адзін аднаго так, як робяць гэта дуб і сасна на працягу стагоддзяў.

Шмат легенд звязана з гэтымі дрэвамі. У іх абавязкова прысутнічаюць закаханыя, якіх разлучылі сілаю. Адна з легенд апавядае пра тыя часы, калі ў Нясвіжы быў створаны прыгонны тэатр.

Многие исторические и художественные ценности, которые находились в Несвижском замке и были приобретены на средства, добытые тяжким трудом многих тысяч крестьян и ремесленников, навсегда потеряны для Беларуси. Разными путями терял Несвиж, а вместе с ним и вся Беларусь, произведения искусства, редкие и дорогие книги и летописи, древ- нее оружие и т. д. Приведем только одну историю потерянного для замка редкого оружия.

Когда экскурсанты знакомятся с памятником эпохи Возрождения - фарным костелом, они обязательно обращают внимание на небольшую мраморную плиту, которая находится на правой стене недалеко от входа. На ней в овале портрет поэта Владислава Сырокомли (Людвига Кондратовича) и даты: 1862-1902. Это не годы жизни «деревенского лирика», а память о сорокалетии со дня его смерти.

Первое упоминание Несвижа в летописях относится к 1223 году, хотя правы и те, кто называет 1224 год, так как в древности год начинался в марте или в сентябре. Несметные полчища врагов двинулись в то время на Великое княжество Литовское, Русское, Жмудское. С запада и севера угрожали стране немецкие и шведские феодалы, а с востока — монголо-татарские захватчики. Половецкий хан Котян просил у киевского князя помощи. Он сказал так: «Нашу землю сегодня забрали татары, а вашу возьмут завтра, защитите нас. Если не поможете, то мы будем перебиты сегодня, а вы завтра». Киевский князь созвал близких и далеких соседей-князей на совет. Привел сюда свою дружину и Юрий Несвижский. Решили идти вместе на врага. Монголо-татаров нужно было встретить в степи за Днепром на половецкой земле.

Вялікую плошчу пад нясвіжскім касцёлам займае царства мёртвых - шматлікія дамавіны з муміямі, якія захаваліся да нашага часу. На працягу некалькіх стагоддзяў тут хавалі гаспадароў Нясвіжскага замка. Першае пахаванне датуецца 1616 годам, апошняе - 1936-м. Саркафагі ўяўляюць сабой дзве труны: металічная ўкладзена ў драўляную. Металічная труна напалову зашклёная. Цяперашнія "насельнікі" дамавін пры жыцці аказвалі ўплыў на лёсы мільёнаў людзей, карысталіся з працы шматлікіх прыгонных, мелі свае сакрэты і загадкавыя асаблівасці, якія яны забралі з сабой у гэтае маўклівае сховішча. Толькі легенды і паданні спрабуюць прыадкрыць іх таямніцы.

3 даўніх часоў на беразе рэчкі Ушы ляжыц'ь магутны камень-валун. Ён быў сведкам мноства падзей, ведаў безліч цікавых гісторый і паданняў.

У пачатку XX стагоддзя стары князь-ардынат Нясвіжскага замка Антоній Радзівіл выкарыстаў яго для помніка сваёй каханай жонцы Марыі. Калі работу закончылі, князь сказаў:

- Цяпер усе мае жаданні, усе мае мары ў гэтым жыцці спраўдзіліся. Было гэта ў 1903 годзе, а праз год у 1904 годзе князь Радзівіл памёр. 3 той пары стары замшэлы валун называюць каменем-чараўніком. Кажуць, што калі яго абняць, прылашчыць і прашаптаць патаемнае жаданне, то яно абавязкова будзе выканана.

Спробы знайсці скарбніцу Радзівілаў не спыніліся і ў наш час. З'яўляюцца новыя сведчанні, гіпотэзы, версіі. Згадаем некаторыя з іх.

Беларускі навуковец Сяргей Рыбчонак выступіў з артыкулам, дзе падае новыя звесткі пра золата Радзівілаў, лёс якога ахутаны таямніцамі, пра страшнае разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1812 годзе, падмацоўваючы факты архіўнымі дакументамі.

У 1808 годзе князь Дамінік Радзівіл загадаў правесці рэвізію сваёй скарбніцы. Цікавасць выклікае апісанне цыборыума (месца ў алтары. - Ш.-П.). Срэбныя дзверы да гэтага цыборыума ўпрыгожвалі фігуры пазалочаных апосталаў. Робіцца выснова, што знакамітыя апосталы ў скарбніцы не былі асобнымі скульптурамі, а складаліся ў кампазіцыю на дзвярах.

Шмат гісторый звязана з гэтай дамавінаю. У ёй, гаворыцца ў паданнях, пахавана князёўна, якая пакахала простага хлопца і загінула праз гэта. Дзяўчына ўцякла з балю, калі яе збіраліся заручыць з замежным прынцам. Каханы павінен быў чакаць яе з адзеннем і возам, каб разам уцячы з замка. Але пра змову даведаліся. Хлопца злавілі і пасадзілі ў вежу. Князёўна, не ведаючы яшчэ аб гэтым, у балёвым уборы выбегла на люты мароз і ў лёгкіх туфліках па снезе пабегла на дамоўленае месца сустрэчы.